Khi nói đến thư viện di động, người ta thường nghĩ đến chiếc xe buýt hay xe tải chở sách (và sau này là cả máy tính nối mạng) đến từng khu vực địa phương phục vụ bạn đọc ở xa. Tuy nhiên, với công nghệ di động ngày càng phát triển mạnh mẽ, giá cước giảm, diện phủ sóng tăng nhanh, dịch vụ giá trị gia tăng phong phú, ngày càng nhiều người sử dụng thiết bị di động, truy cập Internet từ các thiết bị cầm tay. Thực tế này đã làm cho các thư viện quan tâm nghiên cứu và ứng dụng những cách phục vụ bạn đọc thông qua điện thoại di động, các thiết bị cầm tay có màn hình nhỏ để bạn đọc có thể tiếp cận thư viện bất kỳ ở đâu và bất kỳ lúc nào.

Các dịch vụ thư viện di động có thể chỉ đơn giản là gửi tin nhắn đến bạn đọc để thông báo đã có sách họ đặt mượn hoặc sách mượn của họ đã bị quá hạn, vừa có thể ở trình độ phức tạp như mang đến cả phòng đọc số - cho phép bạn đọc các ebook, bài báo, xem video clip phục vụ học tập trên điện thoại/thiết bị cầm tay khi họ đăng ký sử dụng (như Phòng đọc số của Thư viện Đại học Athabasca của Canada - ĐH hàng đầu thế giới về giáo dục từ xa và trực tuyến). Các dịch vụ như trên gọi là dịch vụ thư viện di động số “m-libraries” (theo Needham, Ally 2008). Như vậy, các thư viện phải nghiên cứu tạo nội dung di động, xem xét các thiết bị và hệ thống di động cũng như tạo môi trường di động hỗ trợ việc học tập, nghiên cứu và mang lại tiện ích cho giảng viên, cán bộ và sinh viên.

Một số ứng dụng phổ biến trong Thư viện trường Đại học trên thế giới:

• Thử nghiệm các dịch vụ thông báo thông qua tin nhắn: mang đến độc giả cơ hội lựa chọn nhận thông báo qua tin nhắn, email hay cả hai. Các thông báo này sẽ được thực hiện tự động bởi hệ thống quản trị thư viện tích hợp
• Thử nghiệm dịch vụ tham khảo bằng tin nhắn: nếu thư viện nhận được nhiều thắc mắc mà chỉ cần trả lời ngắn gọn, ví dụ như thế nào là từ điển, giờ mở cửa, các thông tin và dịch vụ của thư viện v.v.
• Cung cấp giao diện OPAC tương thích với các thiết bị di động: có thể sử dụng các dịch vụ như AirPac hay WorldCat Mobile, hay làm việc với nhà cung cấp hệ quản trị thư viện tích hợp để phát triển phiên bản OPAC cho thiết bị di động
• Bảo đảm website thư viện tương thích với thiết bị di động và thu nhỏ được trên các màn hình thiết bị di động
• Cho phép cung cấp các nội dung di động, ebook, bài báo, podcast, video và tham quan, hướng dẫn thư viện  bằng âm thanh, hình ảnh theo format tương thích các thiết bị di động (ví dụ http://my.simmons.edu/library/tour/ trên Ipod)

Các dịch vụ thông báo qua tin nhắn (sms) chủ yếu:

• Kiểm tra xem sách có ở tình trạng sẵn sàng cho mượn không
• Thư viện nhắn tin sách quá hạn
• Yêu cầu xem thông tin sách đang mượn trong tài khoản của mình
• Gia hạn sách đang mượn
• Yêu cầu xem số tiền phạt quá hạn sẽ phải đóng
• Thông báo sách đặt trước đã sẵn sàng chờ mượn
• Yêu cầu thông tin về giờ mở cửa của thư viện

II. Thử nghiệm ứng dụng tin nhắn SMS để gia hạn sách tại TTHL Chính sách lưu hành của Trung tâm Học liệu (TTHL) Đại học Thái Nguyên (ĐHTN) cho đối tượng giảng viên và cán bộ ĐHTN là mượn 7 cuốn/2 tuần, sinh viên và cộng đồng được mượn 3 cuốn sách/1 tuần. Sách mượn được gia hạn 1 lần tương ứng với số thời gian được mượn của từng đối tượng. Bạn đọc có thể gia hạn trực tiếp tại quầy lưu hành và qua điện thoại cố định, có thể gia hạn hộ người khác. Việc thực hiện gia hạn qua điện thoại có ưu điểm là sự tiện lợi, bạn đọc ở bất cứ nơi đâu cũng có thể gọi điện tới để gia hạn, tuy nhiên nó cũng có những nhược điểm nhất định như không hoạt động ngoài giờ hành chính và phải chờ đến lượt nếu có nhiều cuộc đang gọi đến. Để khắc phục những nhược điểm này, bộ phận Công nghệ thông tin(CNTT)  TTHL đã nghiên cứu và phát triển hệ thống gia hạn sách qua tin nhắn từ đầu tháng 9 năm 2009.

       Để gia hạn trả sách qua tin nhắn Sms, bạn soạn tin nhắn
SMS_GIAHAN_SOTHE gửi đến số 8249

Trong đó: 

• “_” là dấu cách
• SMS GIAHAN là từ khóa
• SoThe là số thẻ của bạn

Ví dụ bạn có số thẻ là DTE0812345678 bạn soạn tin nhắn như sau
sms giahan dte0812345678 hoặc SMS GIAHAN DTE0812345678

      Sau khi nhắn tin, bạn đọc sẽ nhận được tin nhắn trả lại kết quả xem có gia hạn thành công hay công và ngày bạn đọc phải trả sách sau khi gia hạn là bao nhiêu. Nếu quyển sách nào đã quá hạn sẽ có thông báo là sách đã qua hạn không gia hạn được.Việc cài đặt dịch vụ này với nhà cung cấp dịch vụ viễn thông là miễn phí. Việc lập trình cho file xử lý dữ liệu do bộ phận CNTT tự thực hiện. Đối với mỗi tin nhắn gia hạn, bạn đọc phải trả 2.000 đ cho nhà cung cấp dịch vụ viễn thông.

Điều kiện áp dụng dịch vụ trên:

1. Đăng ký một đầu số tại nhà cung cấp dịch vụ viễn thông
2. Có một địa chỉ IP tĩnh
3. Lập trình một trang xử lý kết quả khi có tin nhắn đến

Sơ đồ xử lý dữ liệu khi có tin nhắn đến 

Số lượng

Tháng 9:  

Tháng 10: 195 tin nhắn (29 tin từ mạng Vinaphone, 157 tin từ mạng Viettel)

 Từ khi triển khai dịch vụ, tháng 9, đã có 92 tin nhắn gia hạn (14 tin từ mạng Vinaphone, 72 tin từ mạng Viettel). Mặc dù trong tháng 10 có  khoảng 1 tuần việc gia hạn qua tin nhắn bị gián đoạn do TTHL bảo trì hệ thống và thay đổi hệ thống cáp quang, con số tin nhắn gia hạn tăng hơn tháng 9 gấp đôi, lên tới 195 (29 tin từ mạng Vinaphone, 157 tin từ mạng Viettel).Báo cáo còn cho biết bạn đọc gửi tin nhắn từ mạng viễn thông nào, số liệu tháng 9 và tháng 10 cho thấy, đại đa số các tin nhắn đến là từ mạng Viettel vốn là mạng có nhiều ưu đãi, cạnh tranh trên thị trường, có nhiều gói cước phí đa dạng, phù hợp với đối tượng sinh viên.

Bước đầu thử nghiệm gia hạn sách qua nhắn tin trong tháng 9 và tháng 10 năm 2009 đã và đang nhận được sự hưởng ứng nhanh chóng của sinh viên và cán bộ ĐHTN. Tuy nhiên, để triển khai những ứng dụng công nghệ di động vào công tác thư viện phục vụ bạn đọc được tốt và đồng bộ, TTHL phải tiến hành thu thập dữ liệu về bạn đọc liên quan như số điện thoại di động, thông số kỹ thuật về thiết bị di động của bạn đọc, ý kiến cũng như nguyện vọng của họ đối với các dịch vụ này v.v. Các số liệu trên phải được xử lý và đánh giá bởi bộ phận dịch vụ và Công nghệ thông tin. Trung tâm cũng cần tiếp thu những tư duy, kiến thức, kinh nghiệm và phong cách làm việc mới khi ứng dụng các công nghệ mới vào phục vụ thư viện.

 III. Triển vọng ứng dụng công nghệ di động tại TTHL

Trong thời gian tới, TT sẽ một mặt tập trung marketing dịch vụ này đến đông đảo bạn đọc hơn, đồng thời xem xét đến việc mở rộng các loại tin nhắn khác phục vụ bạn đọc khi có nhu cầu, tập trung xây dựng các hướng dẫn sử dụng cụ thể, sinh động. TTHL cũng cần đặt ra mục tiêu cụ thể cho nội dung/dịch vụ di dộng phục vụ nghiên cứu và giảng dạy, hướng tới nghiên cứu thử nghiệm tra cứu OPAC bằng Tiếng Việt trên thiết bị di động, xem xét đưa các cơ sở dữ liệu bằng Tiếng Anh, Tiếng Việt mà TTHL có sao cho tương thích với các thiết bị di động. Việc lên kế hoạch đánh giá tính hiệu quả của các nội dung/dịch vụ di động cũng như tìm nguồn tài chính hỗ trợ cũng cần phải được thực hiện đồng bộ. Việc ứng dụng công nghệ di động, tuy còn nhiều tranh cãi, đã và đang là một xu thế tất yếu của thời đại. TTHL ĐHTN sẽ luôn nỗ lực vươn lên là một trong những Trung tâm đón đầu các tiến bộ công nghệ về thông tin thư viện, thiết thực phục vụ quá trình đổi mới dạy và học của ĐHTN và miền núi phía Bắc Việt Nam.

Tài liệu tham khảo

Mobile technologies, mobile users: Implications for academic libraries Joan Lippincott, ARL Current Issues, 261, December 2008.

SMS - Ứng dụng SMS trong thư viện số, Ailsa Parker - ICADL 2007